Democratie terug op de Haagse agenda, maar waakzaamheid geboden
De bescherming en weerbaarheid van de Nederlandse democratische rechtsstaat is terug op de agenda. Zoveel valt te concluderen na de publicatie van het coalitieakkoord door D66, VVD en CDA. De drie toekomstige coalitiepartijen maken van een “weerbaardere en levendigere” democratie, met een “versterkt democratisch ethos” in de samenleving, een belangrijk speerpunt in de komende regeerperiode. Dat signaal is bemoedigend, al is er nog veel uitwerking nodig – en dus waakzaamheid geboden.
Pluspunten
Over enkele concrete punten in het coalitieakkoord zijn we als NDC zeer te spreken. Zo nemen de coalitiepartijen het voorstel voor een politiek lobbyregister, waar we specifiek bij de formateur op hebben aangedrongen, direct over. Ook ons speerpunt om constitutionele toetsing door de rechtspraak mogelijk te maken is terug te vinden in het regeerakkoord; in de uitvoering hopen we dat ook de sociale grondrechten bij deze mogelijkheid tot constitutionele toetsing worden inbegrepen. Ook is het positief dat de rechtspraak een onafhankelijke begroting krijgt.
Daarnaast is het bemoedigend dat de partijen willen investeren in een “Gemeenschapsfonds” van 200 miljoen voor lokale voorzieningen, al moedigen we hierbij aan om een grotere koppeling tot stand te brengen met de versterking van de lokale democratie en burgerparticipatie. Daarnaast neemt het budget voor de bescherming van de democratische rechtsstaat toe van 20 miljoen in 2026 naar 75 miljoen vanaf 2030. Dit komt onder meer ten goede aan het vergroten van de toegang tot het recht, democratische vernieuwing en burgerschapsonderwijs. Het is voor de NDC van groot belang dat het maatschappelijk middenveld een belangrijke rol krijgt in de implementatie en strategievorming rondom deze democratische vernieuwing.
Aandachtspunten
Ruimte voor verbetering is er ook. Zo is het opvallend welke retoriek gebruikt wordt rondom het demonstratierecht. Terwijl het recht op vreedzame demonstraties afgelopen jaren niet altijd afdoende kon worden gehandhaafd, kiezen de partijen ervoor om het “doorslaan” van demonstraties, en de “grootschalige verstoring van de openbare orde” te benadrukken – een narratief dat het beperken van demonstraties juist in de hand werkt.
De NDC volgt kritisch de voorstellen om ons parlementaire stelsel te hervormen, onder andere via de voorgenomen Wet op de Politieke Partijen (WPP), het onderzoeken van een kiesdrempel en het invoeren van terugzendrecht voor de Eerste Kamer. Voor de NDC is het van groot belang dat deze hervormingen en democratische innovaties onderdeel zijn van een bredere maatschappelijke discussie, waarin de academische wereld, het maatschappelijk middenveld en actieve burgers worden betrokken. Alleen op die manier kunnen deze hervormingen door burgers worden beleefd als een breed gedragen versterking van onze democratie.
Digitale Zaken
Alhoewel het bemoedigend is dat de uitdagingen op het gebied van digitale zekerheid worden erkend in het coalitieakkoord, zijn de genomen maatregelen niet afdoende. Dat deze regering niet kiest voor een Minister van Digitale Zaken vinden wij dan ook een gemiste kans; zo’n rol blijft wat ons betreft essentieel. Een goed functionerende democratie vereist grip op de impact van technologie op onze democratie en veiligheid.
Nu geopolitieke machtsverhoudingen en afhankelijkheden sterk technologisch worden bepaald, digitale surveillance in opmars is, en informatievoorziening, publieke meningsvorming en journalistiek grotendeels online plaatsvinden, is samenhangend beleid noodzakelijk. De afhankelijkheid van Amerikaanse en Chinese big tech, de invloed van sociale media op ons publieke debat en de gevolgen voor digitale soevereiniteit, democratische instituties en persvrijheid vragen om een integrale aanpak. Voor een gezond digitaal informatie-ecosysteem heeft Nederland een Minister van Digitale Zaken nodig, die de democratie beschermt en versterkt tegen technologische bedreigingen.
Conclusie
We zien daarom op vele punten nog een gebrek aan uitwerking; het willen ‘verdiepen van het democratisch ethos in de samenleving’ biedt kansen, maar laat nog te veel aan de verbeelding over. De oprichting van een Nationaal Democratiefonds zou hiervoor uitkomst kunnen bieden. Zo’n fonds biedt directe kansen om het maatschappelijk middenveld de middelen te geven om direct aan de slag te gaan met het verdedigen en innoveren van onze democratie.
Wil je meer weten over onze speerpunten voor de Nederlandse democratie en rechtsstaat? Kijk dan naar onze Democratieagenda voor 2026.
We nodigen alle organisaties en burgers van harte uit om met ons samen te werken voor een meer democratische samenleving, en gaan daarvoor graag de samenwerking met je aan. Ideeën? Neem contact met ons op!